Iwan Mazepa to jedna z tych postaci historycznych, przy których Polska, Rosja i Ukraina mówią o zupełnie różnym człowieku. Dla Moskwy był i pozostaje zdrajcą. Dla Kijowa staje się dziś symbolem walki o wolność. Dla Polaków jest romantycznym bohaterem dramatu Słowackiego i kawalerem Orderu Orła Białego. Wszystkie te obrazy mają wspólny mianownik: człowiek urodzony w Rzeczypospolitej, który przez całe życie grał na kilku szachownicach jednocześnie.
Najważniejsze:
- Mazepa urodził się w 1639 roku w polskiej szlacheckiej rodzinie na Kijowszczyźnie i kształcił się w Kolegium Mohylańskim w Kijowie i jezuickim kolegium w Warszawie, a z rekomendacji ojca trafił na dwór Jana Kazimierza jako paź.
- Sprawował urząd hetmana Ukrainy Lewobrzeżnej przez dwadzieścia dwa lata, a tytuł książęcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego uzyskał w 1707 roku.
- Odznaczony Orderem Orła Białego; gdy August II odzyskał tron, orderu Mazepie nie cofnął.
- Był ostatnim hetmanem rodem z szlachty Rzeczypospolitej, a po klęsce pod Połtawą kozacka autonomia stała się już tylko formalnością, co czyni go postacią szczególnie ważną dla polsko-ukraińskiej pamięci historycznej.
Szlachcic Rzeczypospolitej na kozackim tronie
Rodzina Mazepa-Kołodyńskich herbu Mazepa zakorzeniona była w Rzeczypospolitej od pokoleń. Rodowe gniazdo w Mazepińcach na Kijowszczyźnie rodzina otrzymała przywilejem królewskim już w XVI wieku: najpierw osadzenie w pobliskim chutorze, potem nadanie samego majątku za zasługi wojskowe. Historia rodu nie była jednak sielankowa. Jeden z potomków Michała Mazepy, Teodor, zapłacił życiem za czynny udział w kozackich powstaniach Kosińskiego i Nalewajki i zakończył swoje dni na szafocie w Warszawie. Jego brat Mikołaj wybrał spokojniejszą drogę, pozostając przy majątku, i to właśnie przez jego linię narodził się Adam Stefan, a następnie Iwan.
Sam Iwan pobierał nauki w Kolegium Mohylańskim w Kijowie, następnie w jezuickim kolegium w Warszawie. Z rekomendacji ojca trafił na dwór Jana Kazimierza jako paź, a król wysłał go na dalsze kształcenie do Europy Zachodniej. Na tym samym dworze zetknął się z Janem Chryzostomem Paskiem, który w swoich Pamiętnikach zostawił o Mazepie zjadliwe wspomnienie. Był więc Mazepa człowiekiem polskiej kultury dworskiej, zanim stał się kimkolwiek na Ukrainie.
Do kozackiej polityki wszedł przez Prawobrzeże: służył hetmanowi Petro Doroszence jako dowódca gwardii przybocznej, a następnie jako pisarz generalny. Misja dyplomatyczna do Chanatu Krymskiego skończyła się pojmaniem przez kozaków lewobrzeżnych i przekazaniem hetmanowi Samojłowiczowi. Paradoksalnie ten epizod otworzył mu drogę ku władzy: od 1682 roku służył Lewobrzeżu jako generalny esauł, a gdy Rosja pozbyła się Samojłowicza, w 1687 roku pod rosyjskim naciskiem wybrano Mazepę na hetmana.
Dwadzieścia dwa lata między Moskwą a własnym interesem
Przez cały okres sprawowania hetmaństwa Mazepa balansował między lojalnością wobec cara a własną ambicją zjednoczenia ziem ukraińskich pod swoim panowaniem. Chcąc zyskać przychylność cara Piotra I, zgodził się na udział oddziałów kozackich po stronie Rosji w wojnie z Turkami i w Wielkiej Wojnie Północnej ze Szwecją. Nie sprzeciwiał się też, gdy Rosja wprowadzała oddziały na terytorium Hetmanatu. Gdy car wysyłał go wspierać Augusta II przeciw Szwedom, Mazepa de facto grabił ziemie Rzeczypospolitej i zajmował tereny Prawobrzeża, oficjalnie pacyfikując powstanie Paleja, lecz faktycznym celem było przyłączenie tych ziem do Hetmanatu.
Rok 1705: preemptywna obrona czy polityczny hazard?
Przełom nastąpił około 1705 roku, gdy plany Piotra I dotyczące likwidacji Hetmanatu stały się wyraźnym sygnałem dla hetmana. Interpretacja tego kroku zależy od tego, jak oceniamy realia polityczne epoki. Przykład poprzednika Mazepy, Samojłowicza, usuniętego przez Rosję w 1687 roku, był czytelną lekcją: lojalność nie chroniła przed detronizacją, gdy Moskwa uznała to za stosowne. W tym świetle decyzja o tajnych rokowaniach ze Szwecją i Rzecząpospolitą jawi się nie jako zdrada, lecz jako preemptywna próba ocalenia Hetmanatu jako instytucji, podjęta przez kogoś, kto wiedział, jak Rosja traktuje hetmanów, gdy przestają być wygodni. Zakład okazał się przegrany pod Połtawą, ale jego logika była zrozumiała.
W 1708 roku Mazepa zawarł porozumienie ze Stanisławem Leszczyńskim, gwarantowane przez Karola XII. Gdy układ wyszedł na jaw, odpowiedź Rosji była natychmiastowa: oddziały pod dowództwem Aleksandra Mienszykowa uderzyły na Baturyn, stolicę Hetmanatu, paląc miasto i mordując jego mieszkańców.
Rosyjska Cerkiew Prawosławna nałożyła na hetmana klątwę 12 listopada 1708 roku podczas liturgii odprawionej w głuchowskim soborze Trójcy Świętej. Formalnie nie odwołano jej do dziś, choć jest deklarowana jako nieobowiązująca. Tego samego dnia w Głuchowie odprawiono symboliczną egzekucję kukły: jak opisuje źródło, „wynieśli na plac wypchaną kukłę Mazepy. Odczytano wyrok o zbrodni i jego egzekucji; książę Mienszykow i hrabia Gołowkin podarli nadane mu przywileje hetmańskie, rangę faktycznego radcy tajnego i Order św. Andrzeja Pierwozwańca, a z kukły zdjęli wstęgę. Potem rzucili ten wizerunek zdrajcy katu; wszyscy deptali go nogami, a kat wlókł kukłę na sznurze po ulicach i placach miasta do miejsca kaźni, gdzie ją powiesił.”
Połtawa, Bender i śmierć na wygnaniu
Decydująca bitwa rozegrała się 8 lipca 1709 roku pod Połtawą. Wojska szwedzkie wraz z kozakami Mazepy poniosły druzgocącą klęskę, a hetman razem z Karolem XII schronił się na terytorium Imperium Osmańskiego. Dotarł do Varniţy pod Benderami w Hospodarstwie Mołdawskim, pozostającym pod zwierzchnictwem osmańskim i tym samym poza bezpośrednim zasięgiem Piotra I. Tam Mazepa zmarł 2 października 1709 roku, kilka tygodni po przybyciu. Pochowano go w cerkwi świętego Jerzego w Gałaczu nad Dunajem, lecz świątynia ta legła w gruzach w latach pięćdziesiątych XX wieku i obecne miejsce spoczynku jego szczątków pozostaje nieznane.
Majątek Mazepińce skonfiskowano, a synowiec hetmana, Andrzej Wojnarowski, trafił na zesłanie do Jakucka. Pół roku po śmierci Mazepy, 16 kwietnia 1710 roku, nowym hetmanem wybrano Filipa Orlika. Hetmanat jako realna struktura autonomiczna przestał istnieć wraz z klęską pod Połtawą.
Mecenas baroku kozackiego: fundator, którego dzieła przetrwały klątwę
Polityczne dziedzictwo Mazepy jest przedmiotem sporu, architektoniczne natomiast przemawia samo za siebie. Z jego fundacji i środków własnych powstały budowle w stylu baroku kozackiego, łączącego zachodnie formy z ukraińską tradycją lokalną. W obrębie Ławry Peczerskiej hetman ufundował wzniesienie murów obronnych i fortyfikacji oraz sfinansował odbudowę tamtejszych cerkwi; wspierał też działalność ławrowej drukarni, ważnego ośrodka piśmiennictwa prawosławnego. Styl baroku kozackiego związany z jego fundacjami przetrwał do dziś jako rozpoznawalny znak kijowskiego centrum monastycznego i jeden z nielicznych materialnych śladów epoki hetmańskiej dostępnych gołym okiem. Mecenat Mazepy był inwestycją zarówno w prestiż Hetmanatu, jak i w trwałą tożsamość kulturową Ukrainy. Tej części jego spuścizny żadna klątwa nie wymazała.
W 1707 roku cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego nadał Mazepie tytuł książęcy wraz z nowym herbem. W tym samym czasie hetman posiadał już Order Orła Białego przyznany przez Augusta II Mocnego oraz, wcześniej, Order Świętego Andrzeja Pierwozwańca nadany przez cara Piotra I, ten ostatni odebrany mu symbolicznie podczas głuchowskiej egzekucji kukły. Gdy August II odzyskał tron po klęsce szwedzkiej, przyznanego Mazepie Orła Białego nie cofnął, milcząco zachowując dystans wobec rosyjskiej narracji o zdradzie.
Polska nitka: człowiek dwóch kultur, jedno odziedziczone państwo
Związek Mazepy z Polską jest głębszy niż epizod z Leszczyńskim i głębszy niż romantyczny dramat Słowackiego, który utrwalił jego postać w polskiej świadomości literackiej. Urodził się w granicach Rzeczypospolitej, w rodzinie, która swoje gniazdo zawdzięczała królewskim przywilejom nadanym jeszcze przez Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Kształcił się w polskich i jezuickich kolegiach, służył polskiemu królowi jako paź i dyplomata, a w latach 1659–1663 działał w służbie dyplomatycznej Rzeczypospolitej. Gdy w 1663 roku wracał na Ukrainę, czynił to jako poseł wiozący buławę hetmańską Pawłowi Teterze, czyli jako wysłannik polskiego centrum władzy, nie jako zbiegły kozak.
Jest przy tym fakt, który rzadko wybrzmiewa wprost: Mazepa był ostatnim hetmanem Hetmanatu wywodzącym się ze szlachty Rzeczypospolitej. Po jego śmierci i klęsce pod Połtawą kozacka autonomia stała się już tylko formalnością. To czyni Mazepę czymś więcej niż symbolem zdrady lub wolności: jest on ostatnim ogniwem łączącym kozacką Ukrainę z jej szlachecko-rzeczpospolitą przeszłością, i z tego powodu jego postać pozostaje tak samo ważna dla polsko-ukraińskiej pamięci historycznej, jak niewygodna dla rosyjskiej.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Mazepa w 1705 roku miał realne alternatywy wobec zmiany sojuszu?
Decyzję o tajnych rokowaniach ze Szwecją i Rzecząpospolitą wywołały plany Piotra I dotyczące likwidacji autonomii Hetmanatu. Mazepa mógł pozostać lojalny i liczyć na łaskę cara, lecz los jego poprzednika Samojłowicza, usuniętego przez Rosję w 1687 roku, był czytelnym ostrzeżeniem, że lojalność nie stanowi żadnej ochrony. W tym sensie zmiana frontu była nie tyle zdradą, ile zakładem o przeżycie Hetmanatu jako instytucji, zakładem, który Mazepa ostatecznie przegrał pod Połtawą.
Dlaczego Mazepa schronił się akurat pod Benderami?
Hospodarstwo Mołdawskie z Benderami pozostawało pod zwierzchnictwem osmańskim, a Imperium Osmańskie nie było wówczas stroną konfliktu z Rosją. Karol XII, uchodzący razem z hetmanem po klęsce połtawskiej, szukał miejsca poza zasięgiem Piotra I, gdzie mógłby liczyć na ochronę sułtana. Varniţy pod Benderami spełniały ten warunek, i tam Mazepa zmarł 2 października 1709 roku, zaledwie kilka tygodni po przybyciu.
Dlaczego klątwa Cerkwi nigdy nie została formalnie odwołana?
Klątwa nałożona podczas liturgii w Głuchowie w listopadzie 1708 roku obowiązuje formalnie do dziś, choć Rosyjska Cerkiew Prawosławna deklaruje ją jako nieobowiązującą. Brak formalnego odwołania jest sam w sobie aktem politycznym: cofnięcie klątwy oznaczałoby de facto przyznanie, że Mazepa nie był zdrajcą prawosławia i Rusi, a to pozostaje sprzeczne z rosyjską narracją historyczną, którą Cerkiew nadal współtworzy.
Czy mecenat Mazepy był szczerą ambicją kulturową, czy instrumentem politycznym?
Obie odpowiedzi mogą być prawdziwe jednocześnie. Fundacje w obrębie Ławry Peczerskiej, budowa murów i wsparcie dla tamtejszej drukarni wzmacniały prestiż hetmana jako opiekuna prawosławia, co miało oczywistą wartość polityczną w relacjach z Rosją i z Cerkwią. Jednocześnie styl baroku kozackiego, który rozwinął się dzięki jego fundacjom, przetrwał do dziś jako rozpoznawalny element ukraińskiej tożsamości kulturowej. Niezależnie od motywacji, trwałość efektów wskazuje, że było to coś więcej niż zwykły instrument propagandy.
Fot. Alexandr Bondar / Pexels
